CHỮ NÔM kapa sengoloa sa mehleng sa Se-Vietnamese le Menehelo ea Khale ea Lingoliloeng tsa Vietnamese - Karolo ea 4

Hits: 86

Nguyễn Khắc Kham

… E ntse e tsoela pele bakeng sa Karolo ea 3:

Nalane ea lingoliloeng tsa Sevietnam Nôm**

Ka mokhoa o mong, ho tloha qetellong ea lekholo la leshome le metso e meraro la lilemo ho isa bohareng ba lekholo la mashome a mabeli la lilemo, e nkile karolo e sebetsang ho polelo le phetiso ea lingoliloeng tsa Sevietnam.

Nalane ea lingoliloeng tsa Sevietnam ka nôm tse phetseng lilemo tse ka bang makholo a supileng li ka aroloa nakong tse kholo tse latelang.

1) The TrnH nako (lekholong la leshome le metso e meraro le la leshome le metso e mene la lilemo).
2) The Lê-Mc nako (lekholong la leshome le metso e mehlano le la leshome le metso e tšeletseng la lilemo).
3) The Lê trung hưng kapa nako ea ntoa ea Leboea-Boroa (Lekholong la leshome le metso e supileng le metso e robeli la lilemo).
4) The Nguyn nako (la leshome le metso e robong le halofo ea pele ea lekholo la mashome a mabeli la lilemo).

1) Nako ea Trần-Hồ

Ho latela Khâm-đnh Vits thông-giám Cương-mc 欽 定 越 史 通 鑑 綱, sengoli sa pele se sebelisitse chữ nôm thothokisong e ne e le Nguyn Thuyên 詮 詮 or Hàn Thuyên 詮 詮 mme ba bang ho ne ho thoe ba latela mohlala oa hae. Ba ne ba le joalo NguyS S C士 固, 'me Chu An 安 安. La ho qetela le Nguyn Thuyên ho tlalehiloe hore e ne e le bangoli ba ka ho fapana Quc ngU ti tp 國 語 語 集 (Chu An, mongoli) le Phi sa tp 沙 集.

Ka bomalimabe, bobeli ba pokello ena ea Nôm litemana li ile tsa lahleha. Ho latela Bùi Huy Bích 輝 璧 (1744-1818), Trê Cóc 𤥫 𤥫 kapa pale e litemaneng tsa le Catfish le Toad e boetse e ngotsoe ka la Trn, empa letsatsi le nepahetseng la tšōmo ena ea Satane e kene lc-bát metre, ha e e-so tsebisoe ho fihlela hajoale.33 Holim'a moo, Trinh Th 貞 鼠kapa panya e ntle ke thothokiso e phetang ho nôm, Pale e litemaneng tsa Vương Tường 嬙 傳, le mengolo e meng e ts'eletseng ea nôm e amanang le Pale ea Nguyng Biu 表 傳 ho ne ho nkuoa hape e le la ho tloha qetellong ea Trn. Leha ho le joalo, ho bile le khang e kholo haholo ka letsatsi la bona la 'nete.33

Mabapi le lingoloa ka Nôm tlase ho HTrn le H ho tlalehiloe hape hore ka 1387 tlasa puso ea Morena Trn Ðế Nghin , Ntate oa Morena TrN Ngh MONA 藝 宗, hoba a inehele H Quí Ly 季 釐 ebe Lê Quí Ly 梨 季 釐, sabole e nang le mongolo Văn vũ toàn tài quân thần đồng đức 梨 季 釐 (Ka bobeli seithuti le mohlabani, sehlooho se khabane se sebeletsang Morena ea khabane)34, Quí Ly o qapile litemana ka puo ea moo ho mo bontša teboho. Hamorao, ka 1437, e le Morena Thái T. ea leloko la borena le ne le batla ho bala mehlala ea litlatsetso le litemana tse ngotsoeng ho nôm ka H Quí Ly, Nguyn Trái, ho tlalehiloe hore o atlehile ho bokella le ho hlahisa ho eena tse ling tsa lingoliloeng tsena.35

2) The Lê-Mạc nako

E tšoanang Nguyn Trái hape ho thoe o tlohetse lingoloa tse ling ho Nôm, joalo ka khlong thi tp, thothokiso e ntlafalitsoeng puong ea batho ba setso e lebisitsoeng ho Th L, ngoanana ea rekisang limmapa tsa ho robala eo hamorao a ileng a ba serethe sa hae36 le thothokiso ea didactic ho Nôm, Gia hun ca kapa litaelo tsa lelapa. Seo ho thoeng ke thothokiso e ntlafalitsoeng ho Th L ke 'nete e belaetsang. Mabapi le Gia hun ca, thothokiso ena ka mela e 796 e kanna ea qaptjoa hamorao ke mongoli a le mong kapa ba 'maloa ba latellanang. Sengoli feela se ngotsoeng ka nôm ka Nguyn Trái e fumanehang hajoale ke pokello ea lithothokiso ka puo ea Sechaba (Quc ngm t tp ) e bopang khaolo ea bosupa ea c trai di tp.

Haeba qalong ea lesika e ne e tšoailoe ho sena letho la bohlokoa Nôm mosebetsi oa bongoli ho feta pokello ena ea lithothokiso ka Nguyn Trái le tse peli Th ngôn by Lê Li e sa tsoa hlahisoa Hoàng Xuân Hãn, puso ea Morena Lê Thánh Tôn (1460-1497) o bone ho eketseha ho makatsang ha lingoliloeng tsa Sevietnam ka puo ea moo.

King Lê Thánh Tôn ea neng a e-na le bokhoni ba ho ngola lithothokiso ebile o ne a li rata haholo mabanta, e thehileng selikalikoe sa ho ngola se tsejoang ka hore HKe Tao Ðàn e le litho 28 Litsebi tsa Khotla tse bitsoang Nh thp bát tú kapa li-Constellations tse 28 mme ka boeena e le molulasetulo, hape joalo ka motlatsi oa motlatsi oa litho, Thân Nhân Trung 'me Ð Nhun. Ka hare ho sena HKe Tao Ðàn, eena le batsamaisi ba hae ba ile ba fapanya lithothokiso ka nôm tse ileng tsa bokelloa hamorao hore e be lipokello tsa lithothokiso tsa Vietnamese tlas'a puso ea Hng Ðc ke hore puso ea Lê Thánh Tôn.38

Ntle le sena Hng Ðc quc ngm t tp, e boletsoeng e lokela ho etsoa ka lingolo tse joalo ho nôm joalo ka Hng Châu quc ngU ti tp, ka Lương NhU Hc, MONGOLI OA MOLIMO: Kim Lăng Ký by Ð Cn . Lekholong le latelang la lilemo, tlasa Mc, Lingoliloeng tsa Sevietnam ka Nôm o bonts'a tšimoloho e kholo ho pokello ea lithothokiso e tsebahalang Nguyn Bnh Khiêm (1492-1587) tse tsejoang ka Bch vân thi tp, Bch Vân (Cloud Clouds) e le tšebeliso ea bongoli ba seroki sena. Har'a lingoloa tsa nôm tlasa Mc, re lokela ho bua hape Ðke Ðng phong cnh phú, Tam Ngung đng phú, 'me Tch. cư le mashome a robong by Nguyng Hng; S Bc quc ngU ti tp, S trình Khúc, Tthke Khúc, TiuClc phú by Hoàng Sĩ Khi , qetellong, Ngư ph nhp Ðào nguyên truyn , by Phùng Khc Khoan.39

3) The Lê trung hưng

Kapa nako ea Ntoa ea Leboea Boroa Ho tloha lefung la Lê Thánh Tôn ka 1497, Ði Vit kapa ka nako eo Vietnam e ile ea tsoela pele ho apareloa ke mathata a sechaba le boemo bo sa feleng ba merusu ea lipolotiki e ileng ea lebisa ho khothong ka Mc Ðăng Bolila (1527). Kamora nako e khutšoanyane ea lesika la borena la Mc, ntoa e qalile ka 1627 pakeng tsa Trnh ka Leboea le Nguyn ka boroa, ka bobeli ba ipolela hore ke balateli ba . E ile ea fela ka 1672 ka tumellano ea ho sebelisa Noka ea Linh (Linh giang) joalo ka mola oa khethollo pakeng tsa libaka tse peli. Empa ka 1775, ho nka monyetla oa Tây Sơn, bofetoheli ka Boroa, Trnh hlasela le ho nka Phú Xuân, motse-moholo oa Nguyn ka Boroa.

Leha ho le joalo, ka bobeli Trnh le Nguyn ba ile ba lihuoa ke Tây Sơn e mong oa baetapele bao Nguyng Hu o phatlalalitse e le Mmusi qetellong ea 1787. Leha a ne a le sehlohlolong sa tlhonamo ea Emperor Quang Trung ho Chaena ka 1789 le tse ngata tsa eona tse hlollang, Tây Sơn puso e ile ea phela hakhutšoanyane mme ea felisoa ka 1802 ha Nguyn Ánh o ile a iphatlalatsa e le Moemphera Gia Long ea Nguyn kamora ho hapa Mmusi Cnh Thnh ea Tây Sơn le banab'abo.

Semelo sa kahisano le lipolotiki tsa nako ena e telele se akaretsang lekholong la leshome le metso e supileng le la leshome le metso e robeli la lilemo se bile le tšusumetso e kholo ntlafatsong ea lingoliloeng tsa Sevietnam ka Nôm. Bongata ba bangoli e ne e le baetapele ba sesole kapa balaoli ba Lekhotla ba neng ba kentse letsoho haholo liketsahalong tsa linako tsa bona. Kaofela ha tsona li ngotse ka litlhaku tsa China. Leha ho le joalo ba khethile ho ngola hape ka nôm e ba nolofalletseng ho jala litumelo tsa bona tsa lipolotiki ho feta hole thuto ea setso mme, ka nako e ts'oanang, ho holisa karolo ea bona ea tšusumetso naheng. Ntle le mefuta e meng ea Chaena e neng e alima libuka tsa mofuta oa Thhoang le thi kapa lithothokiso tse supileng tse otlolohileng, Phú kapa prosepoetry, the Kinh Nghĩa kapa litlhaloso tsa Chinese Classics, Văn sách kapa dissertation e ileng ea tsoela pele ho ratoa haholo, litlaleho tse ling tse telele ho lục bát kapa Limithara tse tšeletseng le ho Pina thtlc bát kapa limithara tse 7-7-6-8 tse ileng tsa etsa hore tšebetso ea bona ho ella bofelong ba lekholo la leshome le metso e robeli la lilemo, ba apere moea o mocha oa boqapi ba bangoli ba Vietnam ka nôm. Tse latelang ke mesebetsi e emeloang haholo ea lingoliloeng tsa Vietnam tsa nôm nakong ea lilemo tsena tse makholo a mabeli ka nako eo North North, Vietnam Boroa le tlas'a Tây Sơn.

  1. a) A re ke re bue, e le mengolo e ka sehloohong ea nôm e Vietnam Leboea tlasa Trhnh: Giai cnh hng tình phú, Ngã ba hc phú by Nguyn Bá Lân, Chinh phngâm fetoleloa ho Nôm by Ðoàn th Ðim, Cung oán Ngâm Khúc by Nguyn Gia Thiu, Hoa Tiên Truyn by Nguyng Huy T., T le V Vn kapa lithothokiso tse peli tse khutšoane ka Nguyn th Ngc Vinh, serela sa Morena Trng Doanh, Lý Triu tam Hoàng thái huc lc. thn tích quc ngU din ca by Trương Ngc Trong, moroetsana oa tlhompho ka nako ea Morena Trnh Cương, Ng đ Thiên hoà doanh Bách vnh thi tp by Morena Trng Moq, King Nguyên thi tp ka Morena Trng Doanh, Tâm thanh teffytp ka Morena Trnh Sâm.40)
  2. b) Har'a mengolo ea sehlooho ea nôm e Vietnam Boroa tlas'a Nguyn, boletsoeng bo lokela ho etsoa ka Huê tình Truyn by Prince Ðán (1699-1753) mora oa borobeli oa King Hin Tôn Nguyng Phước Chú, Ngo Nako e telele cương vãn 'me Tư Dung ván by Khao Duy T., Shai Vhai, sengoloa sa satirical ka NguyCư Trinh, Sefela tinh btd popn by Nguyn HUu Hào.

4) Lingoloa tsa sehlooho tsa nôm tlasa Tây Sơn

Ntle le mabaka a joalo a hlalositsoeng pejana e leng lebaka la kholo e kholo ea Lingoliloeng tsa Nôm qetellong ea lekholo la leshome le metso e robeli la lilemo, a re boeleng hape re bue ka mosa o ikhethang o neng o bolokiloe chU Nôm tlase ho Tây Sơn mme haholoholo tlasa puso e kgutshwane ya Mmusi Quang Trung. Mona ke tse ling tsa lingoloa tsa nôm tseo bangoli ba bona ba neng ba tšehetsa 'muso ona kapa ba o hanyetsa: Hoài Nam Khúc by Hoàng Quang, Tng Tây h phú by NguyH H L Lượng, Ai tư vnn ka Khosatsana Ngc Hân, mosali oa Nguyng Hu, D ke Ngâm tp 'me D ke văn tp by Phan Huy Hok, eo hape a siileng a Nôm phetolelo ea Sechaena se ngotsoeng Chinh ph Ngâm by Ðng Trng Côn, Ngôn n th tp 'me Cung oán thi by Nguyn HUU Chnh, Chiếntng Tây h phú le nalane ho nôm Sơ Kính Tân Trang by Phm Thái.41 Ntle le tsena Nôm Lingoloa tsa lekholo la leshome le metso e supileng le la leshome le metso e robeli la lilemo, re ka rata ho bua ka ho khetheha ka Thiên Nam minh giám, thothokiso e telele e sa tsejoeng ea nalane ka limithara tse 7-7-6-8 ho latela Prof. Phm văn Diêu e kanna eaba e qapiloe lipakeng tsa 1623 ho ea ho 165742 le Thiên Nam NgU lc, thothokiso e 'ngoe e sa tsejoeng ea nalane e kanna eaba e ngotsoe lipakeng tsa 1787 le 1800 ho latela Nguyng Văn T. kapa lipakeng tsa 1682 le 1709 ho latela Hoàng Xuân Hãn.43

Lingoliloeng tsa Vietnamese in Nôm Tlas Le Nguyễn (1802-1862). Nako ena e nkileng lilemo tse mashome a tšeletseng e se e nkoe e le mengoaha e khahlisang ea lingoliloeng tsa Sevietnam ho Nôm. Ena e ngata e ntle ea Nôm mesebetsi ea lingoloa e ne e se ka mor'a tsohle ka lebaka la leano la setso la Nguyn eo ntle le Babusi Gia Long 'me T Ðc ebile ha ho na litemana tse qapiloeng ho Nôm joalo ka Marena Trnh leha e le ho khothaletsa lithuto tsa bona ho ngola Nôm. E ne e le, ka tekanyo e itseng, lefa le tsoang le mofuta oa tšibollo ea lingoliloeng tsa nôm lekholong la leshome le metso e robeli la lilemo. Ka mokhoa o mong, e fana ka matla a ho nka hore babali ba Nôm haholoholo Nôm Litlaleho tse litemaneng li tlameha hore ebe li ne li ntse li eketseha le ho feta Vietnam. Leha ho le joalo, 'nete ke hore boholo ba lingoliloeng tse ngotsoeng ka nepo li ngotsoe ka nepo ho tsoa ho Nguyn lesika. Bakeng sa ho hloka sebaka, re tla bua feela ka mabitso a seng makae a libuka le mabitso a bangoli ntle le ho etsa eka re ka fana ka lenane le felletseng la lingoloa tsa nalane e hlahisitsoeng ke lekholo la leshome le metso e robong la lilemo. Pele ho tsohle, sebaka sa tlotla se lokela ho bolokela poko ea rona ea Naha ea Kim Vân Kiu thothokiso ea mela e 3254 lục bát ke seroki se tsebahalang Nguyng Du (1765-1820), tseo liphetolelo tse 'maloa tsa tsona ka lipuo tse ling li fumanehang. E latelang ho latela mengolo e joalo ka nôm prosa le litemaneng joalo ka Xuân Hương thi tp ka Poetess H Xuân Hương (qalong ea lekholo la leshome le metso e robong la lilemo), Nh thpt hiếu din âm, Ph châm tin lm, S trình tin l Khm Khúc by Phýn phc (1785-1840), Mai đình mng Ký by NguyHuy H (1783-1841), Mofumahali Kim Thch Kỳ Kho Kho by Bùi HUu Nghĩa (1807-1872), Lc vân Tiên, Dương T Hemou, Ngư TiUVn đáp y thut by NguyÐình Chiu (1822-1888) So Ho kang Ho chế Thp điu din ca, So Ho kang Ho chế Lung ngU thích nghĩa ca Khongh chế t hcke nghĩa ca by TÐc (1829-1883), lipolotiki tse bululetsoeng ke lithothokiso ke Tôn Th Tường 'me Phan Khong Tr , Chính Khí Ca by Nguyv le n Giai , ÐKe Nam Qucs din Ca by Lê Ngô Cát 'me Phm Ðình Toái , Hnh Thc Ca by Nguyn Nhược Th (1830-1909), lithothokiso le lipina tse bitsoang Hát Nói by NguyCông Tr (1778-1858), Cao Bá Quát (? -1854) le Nguyng Quí Tân (1811-1858), lithothokiso tse fapaneng ka Nguyn Khuyến (1835-1909), Trn Tế Xương (1870-1907) joalo-joalo.

Kamora nako, ho lokela ho buuoa ka mokhoa o khethehileng ka litlaleho tse joalo tse sa tsejoeng ho Nôm litemana e le Nh đ E se eka, Tng Trân, Thch Sanh, NU Tú Tài, Phương Hoa, Lý Công, Hoàng Tru, Bích Câu, Phan Trn, Quan Th Kính, Hoa Ðiu tranh năng, joalo-joalo Nôm litlaleho le Nôm Lingoloa li ile tsa tsoela pele ho hlahisoa hangata ka sekhukhu esita le ka mor'a 1862 ho fihlela bonyane mashome a mane le ha semathi sa semmuso se amoheloa Quc NgU script.44 Tsohle Nôm Libuka tsa bongoli tse boletsoeng ka holimo li ngotsoe ka mokhoa o fapaneng kapa ka mokhoa o mong. Leha ho le joalo, ha ho joalo ka palo e makatsang ea tse ling Nôm Lingoloa tse seng li bolokiloe ka seVietnam le lilaebraring tse ling.45 Ba lula ba emetse hore transcript e kene Quc NgU ho etsoa ke litsebi. Ka ntlheng e 'ngoe, Nôm litemana tse seng li ntse li hatisitsoe ha lia lokoloha liphosong tsa sengoloa. Tlas'a maemo ana, ho nyatsuoa ka sengoloa ho bohlokoa haholo mme ho ka khoneha feela ka ho lumellana ha mefuta eohle e fumanehang ka bobeli ho Nôm le ho Quc NgU. Joalokaha ho hlokometsoe hantle ke Dương Qung Hàm "nalane ea 'nete ea lingoliloeng tsa Sevietnam e ka etsoa feela ha litokomane tsena tsohle li nôm li se li hlakisitsoe le ho ngoloa ho Quốc Ngữ. "46 Empa, kaofela Nôm litemana haholo-holo tse hlokang ho ngoloa ho Quc NgU ha li felle feela ka lingoliloeng mme ho na le tse ngata tsa bohlokoa Nôm litokomane tse amanang le nalane ea Vietnamese le setso sa Vietnam. Ha e le hantle, ChU Nôm e ne e sa sebelisoe feela ke bangoli ba Vietnamese bakeng sa lingoliloeng empa hape e sebelisitsoe ke batho ba bang etsoe merero e fapaneng ho tloha lekholong la leshome le metso e supileng la lilemo. Mohlala mona ke lengolo ho Nôm e lebisitsoe ho 1670 ho Morena Nguyng Phước Trăn ke Mojapane ea bitsoang Kadoya Shichirobei e tsejoang hape tlasa lebitso la hae la Vietnamese ka Cha Chánh (Ntate Chánh): (:).

Tse latelang ke sengoloa sa eona ka Quc NgU "Ông muôn tui. Có mt em tôi Uena đt Annam nghe rng hoang làm tôi ông, mng lm. Du moôn l thke cy lng (kapa trông) ơn. Ông muôn tui”[Phetolelo ea Senyesemane: Ke u lakaletsa lilemo tse likete tse leshome tsa bophelo. Ke ile ka utloa hore e mong oa banab'eso ba bacha [ke hore Shichirojiro ] ea lulang ho Annam e fetohile e 'ngoe ea lithuto tsa hau. Ke e thabela haholo. Ke kopa ho mo khothatsa ka mosa oa hau tlas'a maemo afe kapa afe. Ke le lakaletsa lilemo tse likete tse leshome tsa bophelo].47

Kamehla mabapi le lekholo la leshome le metso e supileng la lilemo, a re ke re bue ka libuka tse 'maloa tse ngotsoeng ka letsoho ho Nôm ho tsoa ho Ntate oa Mok'hatholike oa Italy, J. Maiorica (1591-1651) e fumanoe ke Prof. Hoàng Xuân Hãn le Laeboraring ea Naha ea Fora (Bibliothèque Nationale) e Paris. Lihlooho tsa lingolo tsena tse ngotsoeng ka letsoho li fetisitsoe ke eena ka tsela e latelang. 1) Thiên-Chúa Thánh-giáo HeonaKe Kinh. 2) Thiên-Chúa Thánh-giáo Khai-mông. 3) Ðc Khrua Chi-thu. 4) popn Ðc Khrua Chit-thu. 5) Thiên-Chúa Thanh-Mu. 6) Các Thranh truyn. 7) Vita sanctorum (Ha ho sehlooho ho Nôm). 8) Ông Thánh I-na-xu. 9) Ông Thánh Phan-chi-cô Ha-vi-ê truyn. 10) Ngám l trong mùa Phc-sinh đến tháng by. 11) NhUng điu ngám trong các l trng. 12) Kinh nhUng l M Pha Phc sebe.48 Joalokaha re ka bona, ChU Nôm e bileng le karolo e enneng haholo le phapang e kholo ho lingoliloeng tsa Vietnamese tse fetileng, e tla lula e le sesebelisoa sa bohlokoa sa ho etsa lipatlisiso eseng feela bakeng sa baithuti ba lingoliloeng tse fetileng tsa Vietnam empa hape le bakeng sa lipatlisiso tsa nalane ea Vietnam le setso sa Vietnamese.

BONA HO EKETSEHILENG:
CHỮ NÔM kapa sengoloa sa mehleng sa Se-Vietnamese le Menehelo ea Khale ea Lingoliloeng tsa Vietnamese - Karolo ea 2.
CHỮ NÔM kapa sengoloa sa mehleng sa Se-Vietnamese le Menehelo ea Khale ea Lingoliloeng tsa Vietnamese - Karolo ea 1.
CHỮ NÔM kapa sengoloa sa mehleng sa Se-Vietnamese le Menehelo ea Khale ea Lingoliloeng tsa Vietnamese - Karolo ea 3.

lintlha:
29 Bakeng sa lintlha tse ling mabapi le sebopeho sa ChU Nôm, bona: 聞 宥: 論 字 喃 之 組織 及其 與 (14, 1933. maq. 201-242), 燕京 學報, Pele 14 nako, 1933, tr.201-242 - 山 本 達郎: 聞 宥 氏, 論 字 喃 之 組織 1949. 東洋 學報, Pele12 卷 第 2 , 1935 - 陳 荆 和: 字 喃 之 形態 及其 產生 年代 [Hình thái và niên đại xuất hiện của chữ Nôm], 人文 科學 論叢, 第一 輯, 台北, 1949 . Ka Bu Cầm, Dẫn Nhập Nghiên Cứu Chữ Nôm (Lintho tsa ho ruta bakeng sa baithuti ba Lefapha la Litlelase, Univesithi ea Saigon). Bona le: 聞 宥: 當 田健 次, 字 喃 研究 一聲 母 (1), 字 喃 研究 一聲 母 (2), 1973, 12 言語 學 論叢 卷 (72, 12) (東 教 大 言語 學 研究 會), (1), (2), 1973, 12 (72, 12) ().
30 Dương Quảng Hàm, Le Chữ nôm ou écritude démotique joalo-joalo ... maq. 283-284a.
31 Edouard Diguet,De la Langue Annamite Parlée et Ecrite”, Revue Indochinoise, Aout, 1905, 226-32.
32 Bửu Cầm,Ưu-điểm và Khuyết-điểm của Chữ Nôm"(Lintlha tse matla le lintlha tse fokolang tsa Chữ Nôm) Việt Nam Khảo Cổ tập san, Saigon 1960, no 1, maq. 50-64. Maurice Durand, likhomphutha, BEFEO, Tome L, fasc, no 2, 1962, leqephe 561.
33 Hoàng Xuân Hãn, Nghiêm Toản, Thi Nong Việt Nam (Từ đời Trần đến cuối đời Mạc), Các lớp Trung Học. Loại Sách Học Sông Nhị, Hà-Nội 1951. maq. 19-45. Hoàng Xuân Hãn,Nguyễn Biểu, một gương nghĩa liệt và mấy bài thơ cuối đời Trần", Khai Trí Tiến Ðức Tập San, 2.3, Hanoi 1941. Lãng-Hồ,"Văn phẩm với Thời Ðại của Văn phẩm. Truyện Trê Cóc và Trá -n Trinh-Thử", Văn Hóa Nguyệt San, Saigon Tập XII, Quyển 11 (11-1963), maq. 1690-1700. Lãng-Hồ,Văn phẩm với Thời Ðại của khoa Văn ph Trum, Trong Vu", Văn Hóa Nguyệt San, Saigon Tập XII, Quyển 12 (12-1963), maq. 1893-1898. Lãng-Hồ,Văn phẩm với Thời Ðại của Văn phẩm, Những Bài thơ văn của Nguyễn Biểu, của vua Trần Trùng Quang và của một vị sư Chùa Yên-Quốc", Văn Hóa Nguyệt San, Saigon Tập XIII, Quyển 1 (1-1964), maq. 63-70.
34 Cf. Shu-King, 書 經: 泰誓 中6: “ 受 有 億 兆 夷 民 離心 離 予 亂 仁 仁仁": Kinh-Thư, phetolelo ea Seviettata ea Moprofesa Thẩm Quỳnh, Saigon 1968, leqepheng la 206.
35 Dương Quảng Hàm, Việt Nam Văn Học Kho Kho, leqepheng la 107.
36 Cf. Nguyễn Khắc-Kham,Mabitso a Vietnamese le maemo a bona a ikhethang”, Lithuto tsa Area le Setso, Ha ho 23 University ea Thutong ea kantle ho naha ea 1973, leqephe la 205, leqephe la 23.
37 Hoàng Xuân Hãn, Nghiêm Toản, op. e qotsitsoe maq. 49-69. Trần Văn Giáp, Phạm Trọng Ðiềm: Nguyễn Khoa, Quốc Âm Thi Tập (Hanoi, 1956), Văn-Ðàn Tạp chí, Số Ðặc biệt về Nguyễn Khoa, Bộ IV, số 10 (3/1-9/1, 1963). Puo ea puisano mabapi le Nguyễn Trãi le mesebetsi ea hae, 'moho le ba bang ba nkile karolo Phạm Ðình Tân, Thái Bằng, Vũ Hạnh, Phạm Ðình Khiêm, Nguyễn Khắc-Kham le Nguyễn Trọng Huy, setloholo sa bo 16 ho tloha Nguyễn Trãi.
38 Dương Quảng Hàm, op. Ho qotsitsoe maq. 98, 99, 280. Nguyễn Ðình Hoà Buka ea Buka: Kenyelletso ka la litterature Vietnamienne e ngotsoe ke Maurice M. Durand le Nguyần Trân Huân, Mongoli oa American Oriental Society. Moq. 92, Palo ea 2, Mphalane-Phato 1972 maq. 364-368.
39 Hoàng Xuân Hãn, Nghiêm Toản op. e qotsitsoeng. maq. 101-121.
40 Dương Quảng Hàm op. e qotsitsoeng, maq. 302-306. Nguyễn Văn Tố, "Poésies inédites de l'époque des Lê", Bulletin de la Société d'Enseignement Mutuel du Tonkin, Tome XIV, no 1, Janvier-Mars 1934, maq. 30-36, Tome XIV, no 2, Avril-Juin 1934, maq. 182-190, Tome XIV, No 3, Juillet-Sep. 1934, maq. 460-463.
41 Sơn-Tùng, Hoàng Khong Trâm, Quốc văn Ðời Tây Sơn, Sách Hiểu Biết, Vĩnh Bảo Saigon, 1950, maqephe a 123.
42 Phạm Văn Diêu,Thiên Nam Minh Giám”, Văn Hoá Nguyệt San, Saigon Loại mới tập XII, Quyển 1, số 77 tháng 1-1963, maq. 49-68.
43 Phạm Văn Diêu,Thiên Nam Ngữ Lục”, VNVHNS Loại mới tập XII, Quyển 3, số 79, la 3, 1963, maq. 351-368, Quyển 4 số 80, la 4, 1963, maq. 535-550, số 81, tháng 5, 1963 maq. 689-698, số 82, la 6, 1963, maq. 835-847.
44 Hạo-Nhiên, Nghiêm Toản, Việt Nam Văn-Học Sử Trích nau, II, Vĩnh Bảo, Saigon, 1949 maq. 7-70. Thanh Lãng, Khởi Thảo Văn-Học Sử Việt NamVăn chương Chữ Nôm (Tựa của Giáo Sư Nguyễn Ðăng Thục), Saigon 1953, maq. 47-212, Phạm Thế Ngũ, Việt Nam Văn Học Sử Giản ước Khoa Li, Moq. 2, Quốc Học Tùng Thư, Saigon 1963.
NB Mabapi le mabitso a 'nete a Hồ Xuân Hương le Bà Huyện Thanh Quan ho nahanoa hore ba kile ba bitsoa ka mokhoa o tšoanang H th Mai 'me Nguyn th Hinh, Selelekela a la littérature Vietnamienne (Pokello UNESCO, Kenyelletso litterature tsa machaba Orientales G. Maisonneuve et Larose Paris, 1969) ka Maurice M. Durand le Nguyễn Trần Huân, maq. 181, 189.
45 Mabapi le pokello ea lingoloa tsa Nôm ho Bibliothèque Nationale de Paris, bona: Alexander Barton Woodide, Vietnam le The Chinese Model, Phuputso e lekantsoeng ea Mmuso oa Vietnam le oa China karolong ea pele ea lekholo la leshome le metso e robong la lilemo, Harvard University Press Cambridge, Massachusetts, 1971, leqephe 323 moo re balileng polelo e latelang "Kwa Paris, maruo a makatsang a pokello e khahlang ea litemana tsa nôm ho Bibliothèque Nationale ke phephetso ho setsebi leha e le efe. "
46 Dương Quảng Hàm, Le chữ nôm ou Ecriture demotique jj… leqephe la 285.
47 Kawashima Motojiro: 川島 元 次郎, 朱 印 [船] 貿易 史 [Lịch sử mậu dịch thuyền Khoa KẤu Ấn], 大 正 十年 九月 十十 十, 大 正 十年 九月 十五十五 十五, 內外 出版 株式會社, leqepheng la 469.
48 Hoàng Xuân Hãn, Girolamo Maiorica jj… op. e qotsitsoe maq. 208-213.

Sengoloa: Lithuto tsa Sebaka le Setso 24, Tokyo Univesithi ea Litaba tsa Kantle ho Naha 1974. Khatiso ea elektroniki ka Nguyễn Quang Trung le Lê Văn Ðặng, Phuptjane 2001. (Tạp chíčn Nôm, Số 4 (77) 2006; Tr.3-21)

lintlha:
** Sehlooho sa likarolo, lingoloa tse ngotsoeng ka mokhoa o hlakileng le setšoantšo sa sepia se hlahisitsoeng ke Ban Tu Thư - khaledna
◊ Mohloli: Setsi sa lithuto tsa Sino-Nom.

BAN TU THƯ
03 / 2020

(Linako tse ling tsa 60 li etselitsoeng kajeno, maeto a 1 kajeno)
en English
X